Po Klon Garai – jak czytać architekturę Czampy

Po Klon Garai – Phan Rand-Tráp Chàm – Wietnam

Kompleks świątynny Po Klon Garai jest świetnie zachowanym, XIII wiecznym przykładem architektury królestwa Czampy. Jest też idealnym miejscem, aby poznać podstawowe typy budowli buddyjskich i ich funkcje.

po klon garai
Schody prowadzą od razu do głównej świątyni.

PO KLON GARAI – KOMPLEKS:
Cały kompleks wokół wzgórza, na którym umiejscowiona jest świątynia, poświęcony jest czampskiemu władcy z końca XII wieku, niejakiemu Po Klon Garaiowi. Władca ten, podczas ataku Khmerów z Angkoru, postanowił ogłosić konkurs na najładniejszą wieżę. Jeśli jego budowla będzie lepsza, to Khmerowie sobie odjadą, a jak brzydsza, to zostaną i złupią stolicę. (?)

po klon garai

Mam wrażenie, że Azjatycka „historia” czasem zadziwia nawet Azjatów. Nieważne. Ta wojna na budowle zakończyła się zwycięstwem Po Klon Garaia, Khmerowie odjechali, a wieża istnieje do dziś i nosi imię króla Champy.

po klon garai

Jakkolwiek analizować tą opowieść, to dopiero pod koniec XIII wieku król Jaya Simhavarman III postawił cały kompleks. Wynika to z inskrypcji. Odkryto jednakże kilka starszych stel, więc nie wykluczone, że władca jedynie odnowił starszą ‚słynną’ wieżę i dostawił nowe budynki.

po klon garai
Pismo królestwa Czampy.

Jedna z inskrypcji z 1050 roku mówi o wielkim zwycięstwie dwóch książąt z My Son nad południową Champą. I wspomina, że władcy ci postawili dwa lingamy i kolumnę zwycięstwa. Niestety, historia księstw wchodzących w skład królestwa Czampy jest prawie nieznana. Można więc jedynie domyślać się, co tu się wydarzyło. Na pewno musiała w okolicy rozegrać się jakaś bitwa, czy to z Czampami z południa, czy z Khmerami. Na pewno zwycięstwo odnieśli Czampowie z My Son. Dlatego miejsce jest tak ważne dla tej mniejszości etnicznej Wietnamu nawet dziś. Kompleks wciąż przyciąga rzesze pielgrzymów.

po klon garai

BUDOWA ŚWIĄTYŃ CZAMPSKICH:
Cały kompleks Po Klon Garai składa się z trzech ceglanych wież: najwyższej i najważniejszej wieży z trzema poziomami, mniejszej wieży wejściowej i środkowej, długiej wieży pomiędzy pozostałymi z pasażem w środku.

po klon garai
Wyciąłbym to drzewo zasłaniające kalan, ale to niestety figowiec pagodowy – święte drzewo buddyzmu.

Nad wejściem do głównej świątyni (wieży) znajduję się płaskorzeźba boga Śiwy uważana za najlepszą rzeźbę tego boga w Czampie.

po klon garai
Śiwa nad mandapą. Prawdopodobnie pozostałość starszej budowli.

W środku budynku znajduje się mukhalingam – czyli lingam z ludzką twarzą. Niektórzy uważają, że to twarz Śiwy, ale większość przypuszcza, że to głowa króla Po Klon Garai’a. Nie zmienia to estymy, jakim obdarzają to miejsce buddyści.

po klon garai
W kalanie znajduje się mukhalingam.

Pozostałe płaskorzeźby pokazują już schyłkowe umiejętności warsztatów kamieniarskich królestwa Czampa. Możliwe więc, że wizerunek Śiwy nad wejściem jest pozostałością starszej budowli.

po klon garai
Kalan zwieńczony lingamem.

PO KLON GARAI – SŁOWNICZEK:
Teraz kilka ważnych słówek. Główna wieża, gdzie mieści się bóstwo, w tym wypadku mukhalingam, nazywa się KALAN;

po klon garai
Mandapa prowadzca do kalan – głównej świątyni.

 korytarz, który prowadzi do tego miejsca i jest częścią tej budowli to MANDAPA.

po klon garai

GOPURA to brama do otoczonej murem świątyni,

po klon garai
Typową cechą architektury Czampy jest bogata dekoracja dachu.

po klon garai

a budynek pomiędzy nimi, z dachem w kształcie siodła, który służył do przechowywania kosztowności bóstwa, świętego ognia lub jego naczyń do gotowaia (sic!), nazywa się KOŚAGRYHA – dom ognia.

po klon garai
Kośagryha – dom ognia w Po Klon Garai.
po klon garai
Kośagryha od północy.
Możliwe, że te 4 słówka wydadzą się trudne (czasem śmieszne), i nieważne do zapamiętania, jednak każda świątynia buddyjska – w Tajlandii (np. w Ayutthaya), Angkorze (np. w Ta Nei), Jawie czy w całych Indiach, zbudowana jest według tego schematu. Znając te nazwy i ich funkcje łatwiej zrozumiesz architekturę buddyjską i, co ważniejsze, bardziej docenisz niuanse różniące jej rozsiane po całej Azji kompleksy religijne. A naukę tą warto zacząć od małego, usytuowanego na wzgórzu kompleksu Po Klon Garai.
po klon garai
Wnętrze gopury.

O tym jak podróżować po Wietnamie przeczytasz tutaj.

Jeden komentarz do “Po Klon Garai – jak czytać architekturę Czampy”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.